Józef Bartel
Biografia
Józef Bartel urodził się 24 października 1894 roku w Czersku, w rodzinie Józefa (listonosza) i Klary z domu Mrozińskiej. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Czersku oraz do Collegium Marianum w Pelplinie. Maturę uzyskał w gimnazjum w Nakle nad Notecią w 1915 roku. W 1916 został powołany do Armii Cesarstwa Niemieckiego, gdzie służył do zakończenia pierwszej wojny światowej.
W 1919 roku wstąpił do Seminarium Duchownego w Pelplinie. W 1923 otrzymał święcenia kapłańskie i został wikariuszem w Kościerzynie, a następnie w Wąbrzeźnie. Od 1926 był prefektem i nauczycielem w Ośrodku Szkolno-Wychowawczego dla Głuchoniemych w Wejherowie, a od 1933 roku objął tam stanowisko kierownika.
We wrześniu 1939 roku został współpracownikiem ks. Edmunda Roszczynialskiego, który utworzył grupę „Pomoc Polakom”. Po aresztowaniu i rozstrzelaniu ks. Roszczynialskiego 25 września 1939 roku, kierownictwo grupy przejął ks. Bartel. Początkowo zawiesił działalność organizacji ze względów bezpieczeństwa, ale już w grudniu ją wznowił, rozszerzając zakres o działania wojskowe i informacyjno-propagandowe. Pod koniec grudnia 1939 nawiązał kontakt z Komendą Obrońców Polski, a organizacja zmieniła nazwę na „Polska Żyje”. W 1942 roku po negocjacjach przyłączył się do Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, obejmując funkcję komendanta okręgu morskiego.
W maju 1943 roku został aresztowany przez gestapo. Po przetrzymywaniu w Wejherowie i Gdańsku, 1 listopada 1943 trafił do obozu koncentracyjnego Stutthof (nr 26327). W 1944 roku przeniesiono go do KL Mauthausen, gdzie zaangażował się w obozowy ruch oporu, sporządzając m.in. wykazy zamordowanych jako dowody zbrodni niemieckich. Po wyzwoleniu obozu w maju 1945 roku powrócił do kraju.
Po wojnie kontynuował pracę duszpasterską jako administrator parafii w Dobrczu, wizytator nauki religii w zakładach specjalnych oraz duszpasterz głuchoniemych. Od marca 1951 roku pełnił funkcję kapelana więziennego w Fordonie. Zmarł 7 lutego 1955 roku w Dobrczu, gdzie został pochowany na cmentarzu przykościelnym.